Çağdaş Azerbaycan Edebiyatı – Kamal Abdulla / Aynur BEŞKONAK

(TÜRKİYE)

ÖZET

Çağdaş dönem Azerbaycan edebiyatı XX. yüzyılın ortalarından başlayıp günümüze kadarki dönemi kapsamaktadır. Bu dönemde edebiyatta demokratikleşme geleneği başlamış, edebiyatın ana konusu olarak sosyal ve manevi problemler, insan, onun psikolojisi ağırlık kazanmıştır. Çağdaş dönem Azerbaycan edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri Kamal Abdulla’dır. Bilim kökenli yazar Kamal Abdulla’nın geleneksel roman anlayışına yeni nefes getiren romanları Çağdaş Azerbaycan nesrinin kıymetli eserlerindendir. Özellikle, yazarın Dede Korkut üzerine yaptığı bilimsel araştırmaları başta olmak üzere yayımlanan her romanı edebi bir olaya dönüşmüştür. Yazarın eserlerini farklı ve kıymetli kılan, eserlerinde bilimsel yaklaşımla bedii yaklaşımı birleştirmesi, olayları kendine özgü edebi-felsefi şekilde yorumlaması ve buna sınırsız hayal gücünü eklemesidir.

 

Contemporary Azerbaijan Literature – Kamal Abdulla

ABSTRACT

Contemporary period Azerbaijan literature XX. covers the period starting from the middle of the century to the present. In this period, the tradition of democratization has started in literature, social and spiritual problems as the main subject of literature, human and his psychology has gained weight. One of the most important representatives of contemporary Azerbaijan literature is Kamal Abdulla.  The novels of science-based writer Kamal Abdulla, which brought new breaths into the traditional concept of novel, are the precious works of the contemporary Azerbaijan prose. In particular, every novel published by the author, especially his scientific research on Dede Korkut, has been transformed into a literary event. What makes the author's works different and valuable is that he interprets events in a specific literary-philosophical way and adds unlimited imagination to them.

 

 

XIX. yy. sonlarında Osmanlı İmparatorluğunun sınırları dışında, Türklüğün en gelişmiş merkezinden biri olan Bakü, gazete ve dergilerin yayınlanması, kitap neşri, tiyatro faaliyetleri ile edebi-kültürel kalkınma dönemini yaşamaktaydı. Fakat asrın başlarında Rusya’da başlayan siyasi olaylar, toprakları Rus sınırları içinde kalan tüm milletleri etkilemiştir.  Dünya siyasi tarihinin en önemli evrelerinden biri olan ve sadece Rusya’yı değil, tüm dünyayı etkileyen Bolşevik ihtilali, en önemli etkisini de Türk dünyası üzerinde göstermiştir. XX. yüzyılın başlarına gelindiğinde Rusya’da başlayan değişimler Azerbaycan’da totaliter rejimin etkisini kırmış, ulusal benliğe dönüş eğilimini güçlendirmiştir. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla bu Birliği teşkil eden cumhuriyetlerin bağımsızlığını kazanması beraberinde yeni bir milli kimlik arayışı sürecini başlatmıştır. Böylelikle edebiyatta demokratikleşme geleneği ile birlikte çağdaş dönem edebiyatı başlamış, post-Sovyet mekânındaki edebi ve sanatsal alandaki boşlukların yerini milli şuuru temsil eden sanat numuneleri doldurmaya başlamıştır.

Çağdaş dönem Azerbaycan edebiyatı XX. yüzyılın ortalarından (1950’li yılların sonu, 1960’lı yılların başlangıcı) başlayıp günümüze kadarki dönemi kapsamaktadır. Bu dönemde edebiyatta demokratikleşme geleneği başlamış, edebiyatın ana konusu olarak sosyal ve manevi problemler, insan, onun psikolojisi ağırlık kazanmıştır.

Çağdaş dönem Azerbaycan edebiyatının en önemli temsilcilerinden biri Kamal Abdulla’dır. Yazar kimliğinin yanında aynı zamanda dilbilimci filolog, Türkolog, edebiyatçı, şair, destan bilimci, Dede Korkut uzmanı, eleştirmen, çevirmen, gazeteci olarak da tanınan Kamal Abdulla, modern Azerbaycan edebiyatında yeni ve orijinal yaklaşımıyla dikkat çekmektedir. Emektar Bilim Adamı, Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi’nin asil üyesi, Azerbaycan Yazarlar Birliği yönetim kurulu üyesi, Türk Dil Kurumu’nun onursal üyesi, Azerbaycan Diller Üniversitesi rektörü Profesör Dr. Kamal Abdulla’nın yaratıcılığı, eşsiz sanat eserleri, çok yönlü yaratıcılığının sonucudur. Edebiyat ve Dilbiliminde büyük hizmetleri olan Abdulla’nın geniş çaplı kültürel çalışmaları, edebi eleştirileri ve yayınlanan makaleleri, Dilbilim ve Türkoloji alanında bilimsel çalışmaları mevcuttur. Kamal Abdulla, yaratıcılığıyla Azerbaycanın ulusal kültürünün gelişmesine, dil ve edebiyatın dünya çapında tanınmasına hizmet eden bir yazardır.    

Kamal Abdulla, çok yönlü bir yazar olarak birçok türde eser vermiştir. O, Yarımçıq Elyazma (Eksik El Yazması), Sehrbazlar Deresi (Büyücüler Deresi), Unutmağa Kimse Yox… (Unutmağa Kimse Yok…), Tarixsiz Gündelik (Tarihsiz Günlük) romanlarının, “Gizli Dede Qorqud” bilimsel eserinin, şiirler ve hikâyeler toplularının, dram eserlerinin yazarıdır. 235 makale, 20’yi aşkın ders kitabı ve monografi yazarı olan Kamal Abdulla’nın yurt dışında 40 makalesi yayınlanmıştır. Edebiyat, dilbilimi, Milli kültürel miraslarla ilgili araştırmaları, bilimsel makaleleri, sanat eserleri- tiyatro, hikâye, roman, kıssalar ve şiirleri Azerbaycan’da ve yurtdışında mütemadiyen yayımlanıyor. Yazarın romanları çeşitli dillere tercüme edilerek Fransa, İtalya, Avusturya, Japonya, Amerika, Brezilya, Rusya, Türkiye, Mısır, Polonya, Litvanya, Kazakistan ve başka ülkelerde basılmıştır. Dram eserlerinden oluşan birkaç kitabı Azerbaycan, Türk, Rus dillerinde basılmış, tiyatro oyunları Azerbaycan, Gürcistan, Estonya’da sahneye koyulmuştur.

Bilim kökenli yazar Kamal Abdulla’nın geleneksel roman anlayışına yeni nefes getiren romanları Çağdaş Azerbaycan nesrinin kıymetli eserlerindendir. Özellikle, yazarın Dede Korkut üzerine yaptığı bilimsel araştırmaları/çalışmaları başta olmak üzere yayımlanan her romanı edebi bir olaya dönüşmüştür. Yazarın eserlerini farklı ve kıymetli kılan, eserlerinde bilimsel yaklaşımla bedii yaklaşımı birleştirmesi, olayları kendine özgü edebi-felsefi şekilde yorumlaması ve buna sınırsız hayal gücünü eklemesidir. Ayrıca, Kamal Abdulla eserlerinin bilimsel dolgunlukta olması onun destanbilimci, Dede Korkut uzmanı, dilbilimci, Türkolog araştırmacı bir yazar olmasının sonucudur. Yazarın Dede Korkut Destanı, halk hikâyeleri, Azerbaycan masalları, Türk masalları, Yunan masalları, Antik edebiyatın tesiriyle şekillenen eserleri doğallığı da beraberinde getirir.

Araştırmacı, bilim adamı, yazar Kamal Abdulla’nın bilim, bediilik ve entelektüel fikir ortamında üretilen eserleri, onun sanatçı kişiliğiyle eğitimci yanının tezahürüdür. Kamal Abdulla, dünyaya bakışını, hayatı anlamlandırma şeklini eserleriyle ifade eder. Yazarın eserleri, dolayısıyla dünyaya bakışı ve olayları anlamlandırma şekli alışılagelmişin dışındadır. Yazarın “söyledikleri”, “anlatmak istedikleri” tümüyle yenidir. Çünkü Kamal Abdulla felsefesi, edebiyatta pek işlenmeyen konulara ışık tutar.

Yazar, romancılığa Yarımçıq Elyazma romanıyla başlamıştır. Roman, Azerbaycan’da ilk post-modern roman örneğidir. Yarımçıq Elyazma romanı, Dede Korkut ve Şah İsmail Hatayi ile ilgili iki hikâyeden oluşmaktadır. Hacimce daha büyük olan Dede Korkut’la ilgili hikâye, Dede Korkut’un tuttuğu notlardan oluşmaktadır. Diğer hikâye ise Şah İsmail’le ilgili tarihi bilgilerin yer aldığı metindir. Adından da göründüğü gibi Yarımçıq Elyazma, tamamı olmayan bir yazıdan bahsetmektedir. Romanın kurgusu o kadar inandırıcıdır ki insanda destanın yeni bulunmuş elyazması etkisi bırakır. Ve “el yazısındaki eksiklik” post-modern romanın tipik özelliklerinden olan okuyucunun kendi yorumuyla esere katılımını sağlar. Eksik el yazmasını, dolayısıyla romanın yarım kalan ama merak uyandıran boşluklarını her okuyucu kendi yorumuyla tamamlama gayreti içine girer.

Günlük biçiminde yazılan Tarixsiz Gündelik, yazarın okul yıllarında yaşadığı olaylar üzerine başından geçenleri anı tarzında anlatım biçimiyle yazdığı bir yaşam hikâyesidir. Olaylar, Kamal Abdulla’nın gerçek hayatta eğitim aldığı okulda gerçekleşmektedir. Eserde kahramanın okul yılları, öğretmenleri, arkadaşları, bu yıllarda yaşadığı farklı olaylar,  tüm sınıf arkadaşlarının maceraları, kahramanın olaylar üzerindeki psikolojik düşünceleri günlük biçiminde anlatılmıştır.   

Ortaçağ İslam kültürünün önemli unsurlarından biri olan sûfîliğin etkisiyle yazılmış ve sûfî dervişlerin hayatını anlatan Sehrbazlar Deresi romanında Ortaçağ İslam Dünyasında gerçekleşen olaylar, Allah’a erişme gayreti ile intikam duygusu post-modern roman tekniğiyle kurgulanmıştır. Eserde ruhlar âlemine müdahale, zamanla oynama gibi unsurlar söz konusudur. Yazar kendisi Sehrbazlar Deresi’ni roman fantezi şeklinde adlandırır. Yazar, bununla romanın masal tadında olup büyülü dünyanın kapılarını araladığına işaret etmiş olur.

Kamal Abdulla’nın şimdilik son romanı olan Unutmağa Kimse Yox…, felsefi derinliği olan ve psikolojik tahliller bakımından en başarılı eseridir. Kamal Abdulla’nın birçok eserinde olduğu gibi bu eserinde de gerçek hayat hadiseleriyle mitoloji bir arada verilmiştir ve yine tarih ve günümüz iç içe işlenmiştir.  Eserin kahramanı genç bilim adamıdır. O, Veng köyünde bir mağara içindeki “Çiçekli Yazı” adı verilen yazıyı okumak için görevlendirilmiştir. Fakat sonuç herkesin beklediği gibi olmaz. Her kes tarihe, geçmişe ait bir gizemin açılacağını, kayıp bir hazinenin yerinin işaret edileceğini beklerken, genç âlimin deşifre ettiği yazının bir sevgi mektubu olduğu ortaya çıkar.

Kamal Abdulla’nın Yarımçıq Elyazma, Sehrbazlar Deresi, Unutmağa Kimse Yox… romanları, bağımsız birer roman olmakla birlikte birçok ortak özellikler göstermektedir. Her üç roman içerik bakımından, kahramanları ve geçtiği zamanlar bakımından farklılık gösterse de bir birine derin edebi bağlarla bağlanarak, bir bütünün parçası etkisi yaratır. Birbiriyle ortak özellikler gösteren her üç romanda konu, olaylar, mekân, zaman, şahıs kadrosu bir birinin devamı niteliğindedir. Dikkat çeken önemli bir husus da her üç romanın anlatıldığı zaman arasındaki kronolojidir. Yarımçıq Elyazma eski zaman,  Sehrbazlar Deresi Orta Çağ, Unutmağa Kimse Yox… romanı günümüz olaylarını anlatmaktadır. Bu da romanlar arasında zamansal ahengi yaratıp,  dengeyi koruyor. Tüm ortak özellikler romanlar arasında “gizli” bir bağlılık oluşturmaktadır. Yazarın romanları rastgele okunursa dolgun ve tam anlaşılır anlam ifade etmeyebilir. Bunun için Yarımçıq Elyazma okunup “sindirildikten” sonra Sehrbazlar Deresi’ne yolculuğa çıkılmalı, bu dereden istediğini elde edebilen okuyucu daha sonra Çiçekli Mağara’yı “ziyaret” etmelidir.

            Kamal Abdulla’nın sınırsız hayal gücü, derin felsefi düşüncesi ve olayları kendine özgü edebi-felsefi şekilde yorumlaması onun eserlerini benzersiz kılar. Kamal Abdulla’nın romanları, ilk bakışta, yüzeysel kavrama düzeyi olan okuyucu için felsefi içeriğiyle zor anlaşılır düzeydedir. Çünkü yazarın yaratıcılığına metafizik bakış açısı, metafizik düşünce tarzı hâkimdir. Kamal Abdulla’nın dünyasında yağmurlar aşağıdan yukarıya yağar, karanlık ışıktan baskındır, mutlak “hayır” ve “şer”, “iyi” ve “kötü” yoktur, ruhlar dünyamıza girebilir, dünyayı Muhteşem Uyum dengede tutar, her ayrıntı Olayların Ufku’nda saklıdır ve evrende her şey, her kes, her olay sonsuz sayıdadır. Bununla birlikte, Kamal Abdulla’nın yaratıcılığında geçmiş her zaman ön plandadır. Onun yaratıcılığı Türklerin ortak yapıtı Dede Korkut’tan beslenir. Genel anlamda Kamal Abdulla’nın yaratıcılığında tarihe, destan ve mitolojiye, eski el yazılarına ve sırlı, gizemli olan her şeye karşı “merak” söz konusudur. Yazarın Dede Korkut Destanı, halk hikâyeleri, Azerbaycan masalları, Türk masalları, Yunan masalları, Antik edebiyatın tesiriyle şekillenen eserleri doğallığı da beraberinde getirir.

Yaratıcılığını tarih ve geçmişle, folklor ve mitolojiyle besleyen yazarın tarihe, geçmişe yaklaşımı bireysel ve orijinaldir. Tarihi geçmişten etkilenen ve beslenen yazar, yaratıcılığında mitoloji ve destanı temel alıp, onları modern yaşamla harmanlayarak okuyucuya sunar. Kamal Abdulla’nın eserlerini farklı kılan da yüzyıllar boyunca tekdüze yorumlanan tarihi, olayları farklı bakış açısıyla yorumlayarak, Kamal Abdulla’nın felsefeyle harmanlayarak olaylara farklı açıdan bakmayı sağlamasıdır. Böylece geçmişi şimdileştiren yazar, tarihe ve olaylara karşı bireysel, kendine özgü yaklaşım sergileyerek geleneksel roman anlayışına yeni bir nefes getirmiş olur.

KAYNAKÇA

ABDULLA, Kamal (2004). “Casus”, Qorqud Edebiyyatı. Bakü: Önder Yayınları.

ABDULLA, Kamal (2005). Tarixsiz Gündelik. Bakü: XXI-YNE Yayınları.

ABDULLA, Kamal (2006). Sehrbazlar Deresi. Bakü: Mütercim Yayınları.

ABDULLA, Kamal (2007). 300 azerbaycanlı. Bakü: Mütercim Yayınları.

ABDULLA, Kamal (2009). Mifden Yazıya ve yaxud Gizli Dede Qorqud. Bakü: Mütercim Yayınları.

ABDULLA, Kamal (2011). Unutmağa Kimse Yox…. Bakü: Qanun Yayınları.

ABDULLA, Kamal (2012). Yarımçıq Elyazma. Bakü: Mütercim Yayınları.

ABDULLA, Kamal (2016). Düma ile Coys Arasında. Bakü: Mütercim Yayınları.

DUYMAZ, Ali (2015).  Türkiye Türçesine Aktarılmış Azerbaycan Romanları Üzerine Bir Değerlendirme.  Ankara: Kardeş Kalemler, Haziran, Sayı 102.

HACILI, Asif (2010). Kamal Abdulla: Seçimin Morfologiyası. Bakü: Mütercim Yayınları.  

HACIYEV, Tofiq (2004). Qorqud Edebiyyatı. Bakü: Önder Yayınları.

MUSAOĞLU, Mehman (2010). Türk Dünyasında Aktarma Çalışmaları ve Kemal Abdulla’nın Eserleri Türkiye Türçesinde. Ankara.http://mehmanmusayev.com/pdf/kb_3.pdf

QOCAYEV, Memmed (2011). Kamal Abdulla: Yazıdan Mife. Bakü: 525-ci Qezet, 30 Nisan,  Sayfa 20.

TQDK, Edebiyyat (2013). Bakü: Abituriyent Dergisi.