VLADIMIR PROPP’UN MASAL KİŞİLERİNİN İŞLEVLERİ TEORİSİ ÇERÇEVESİNDE KARS’TA DERLENEN “HAKNEZER PEHLİVAN” MASALI ÜZERİNE BİR İNCELEME

VLADIMIR PROPP’UN MASAL KİŞİLERİNİN İŞLEVLERİ TEORİSİ ÇERÇEVESİNDE KARS’TA DERLENEN “HAKNEZER PEHLİVAN” MASALI ÜZERİNE BİR İNCELEME

A RESEARCH ON THE FAIRY TALE TITLED ‘HAKNEZER PEHLİVAN’ COMPILED IN KARS WITHIN THE SCOPE OF VLADIMIR PROPP’S CHARACTER THEORY

 

Gülsemin KOTANCI[*]

 

ÖZ

Masallar, anlatım esasına dayalı diğer tüm türler gibi ait oldukları milletlerin karakteristik özelliklerini barındıran metinlerdir. Masalda her ne kadar bilinmeyen bir zamanda geçen olaylardan bahsediliyor olsa da aslında onlar gerçek zamanda yaşanan olayların birer yansımaları olarak görülebilir. Sırf bu nedenle bile bu metinler ait oldukları toplumların tüm sosyal, siyasal, kültürel ve ekonomik ipuçlarını bünyelerinde barındırırlar denilebilir. Metinlerin derlenme, tahlil ve tasnif çalışmaları ile bu ipuçları sistemli bir şekilde ortaya çıkarılarak korunabilir. Bunun için öncelikle günlük hayat içerisinde sözlü şekilde hayatı sürdüren ve kaybolma ve/veya değişime uğrama riskleri ile karşı karşıya kalan masalların derlenmesi gerekmektedir. Bu sayede sahip olduğumuz masal birikimini ortaya koyabileceğimiz gibi diğer milletlerin masalları ile aralarındaki benzerlik ve özellikle de farkları da tespit edebiliriz.

Böylelikle metinlerin ait oldukları toplumların hem kendi içlerinde hem de birbirleri ile olan ilişkileri hakkında fikir yürütebilir ayrıca çok yönlü değerlendirmeler ile kültürel etkileşimin yönünü de belirleyebiliriz. Bu değerlendirmeler için ise bir takım çözümleme yöntemleri geliştirilmiştir. Bunlardan biri de çalışmamızın temel kaynağını oluşturan ve Vladimir Proop’un “Masalın Biçimbilimi” adlı çalışması içerisinde yer alan Kişilerin İşlevleri başlıklı otuz bir maddeden oluşan teorisidir. Biz de Kars masallarını derleme çalışmaları sırasında elde ettiğimiz “Haknezer Pehlivan” masalını Proop’un söz konusu çalışması ışığında çözümlemeye çalıştık.

Anahtar Kelimeler: Vladimir Propp, Masal, Haknezer Pehlivan, Derleme, Kars

 

 

ABSTRACT

Fairy tales, like all other genres based on narrative principle, are texts that contain the characteristics of the nations to which they belong. Although the fairy tales tell about events that took place at an unknown time, they can actually be seen as reflections of events experienced in real time. Even for this reason, it can be said that these texts contain all the social, political, cultural and economic clues of the societies to which they belong. These clues can be revealed and protected systematically by the compilation, analysis and classification studies of the texts. For this, it is initially necessary to compile fairy tales that continue to exist verbally in daily life and face the risks of loss and/or change. In this way, we can not only reveal our accumulation of fairy tales but also detect their similarities and especially differences with other nations' fairy tales.

In this way, we can provide insight into the relations of the societies to which the texts belong, both within themselves and with each other, and also determine the direction of cultural interaction through multi-faceted evaluations. A number of analysis methods have been developed for these evaluations. One of these is Vladimir Proop's theory, consisting of thirty one articles, entitled "The Functions of Individuals," in his work "The Morphology of Fairy Tale." We tried to analyze the “Haknezer Pehlivan” tale that we obtained during the compilation studies of Kars tales in the light of Proop's work in question.

Key Words: Vladimir Propp, Fairy Tale, Haknezer Pehlivan, Compilation, Kars.

 

Giriş

 

       Masallar içerikleri bakımından hayal ürünü olmakla beraber olayları ve kurguları insanlar tarafından şekillendirilen metinlerdir. Bu nedenle her masal metni ait olduğu toplumun bilinçaltına ait arkaik izler taşır. Bu izler özellikle anlatım esasına dayalı metinler arasında dağınık halde bulunmakta olup onların yazıya geçirilmeleri süreci ile sistemli bir şekilde incelenmeye başlanmıştır. İncelemeler neticesinde metinlerin belli başlı özellikleri doğrultusunda birbirlerine paralel ya da zıt oluşları dikkat çekmiştir. İlkel insanların dünyanın neresinde yaşıyor oldukları önemli olmaksızın dünyayı anlamlandırma süreçleri birbirlerine benzerdir denilebilir. Bu sürecin benzer oluşu ortaya çıkan anlatım esasına dayalı metinlerin de paralel unsurlar barındırmalarına sebep olmuştur.

       Bir masalın kendisinin ilk şekli, menşei ve zaman bakımından doğuşu hakkında nadiren ve bir dereceye kadar emin sonuçlar verebilmesi münferit masalların değişmeye uğrayabileceği anlayışı, motiflerin çeşitli değişmelere uğrayabilmesi ve birçok bilinen masalların çok geniş alanlara yayılması hayret uyandırmaktadır. (Oğuz ve Teke, 2014:225) Metinlerin ortaya çıktıları toplumların sosyal, siyasal, ekonomik ve kültürel yapıları veya coğrafyaları benzer olmayabilir. Zaten masalda anlatılan ülkenin hangi ilkim kuşağında olduğu önemli değildir. Önemli olan kahramanlar talihleri ve yaşadıkları olaylar arasındaki benzerliklerdir. Vladimir Propp’da bu benzerlikler üzerinden giderek, yüzeydeki çeşitlilik, çok renklilik altında, yüzlerce masala ortak olabilecek “işlevsel” birimleri bulup ortaya çıkarmak, bir başka deyişle, halk masalının yapısını düzenleyen değişmez yasaları belirlemeye çalışmıştır. (Propp, [Aktaran Rifat ve Rifat], 2011; 11) Bu çalışmada da Propp’un belirlediği “kişilerin işlevleri” teorisinden hareketle derlediğimiz bir masal metnini inceleyerek söz konusu teorinin her kahraman için genel geçer olup olmaması durumu incelenecektir.

 

Vladimir Propp'un Masallarda Tespit Ettiği 31 İşlevi ve Haknezer Pehlivan Masalı

  1. Aileden biri evden uzaklaşır. (Tanımı: uzaklaşma, simgesi β)

Bir varmış bir yokmuş, evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, develer tellal iken, pireler berber iken ben annemin beşiğini tıngır mıngır sallar iken bir anne ile oğlu varmış. (α: Başlangıç durumu.) Haknezer Pehlivan korkularını yenip kazanç sağlasın diye annesi tarafından kandırılarak evden çıkarılır. (β2: Uzaklaşmanın zorlama biçimi.)

  1. Kahraman bir yasakla karşılaşır. (Tanımı: yasaklama, simgesi γ)

       Kahramanımız herhangi bir yasakla karşılaşmaz.

  1. Yasak çiğnenir. (Tanımı: yasağı çiğneme, simgesi δ)

       Yasak söz konusu değildir. Bu nedenle yasağın çiğnenmesi durumu da gerçekleşmez.

  1. Saldırgan bilgi edinmeye çalışır. (Tanımı: soruşturma, simgesi ε)

       Devler o esnada ağacın altında uyumakta olan Haknezer Pehlivan’ı fark ederler. (ε: Haknezer Pehlivan’ı fark edip konuşmak için yanına giderler.)

  1. Saldırgan kurbanı ile ilgili bilgi toplar. (Tanımı: bilgi toplama, simgesi ζ)

       Devler, Haknezer Pehlivan’ın kim olduğunu anlamak için değneğinin üzerinde yazılı olan cümleyi okur. Değnek de şöyle yazmaktadır, “Haknezer Pehlivan bir vuruşta kırkını ezer.” (ζ: Kurban ile ilgili bilgiler edinir.)

  1. Saldırgan kurbanını veya servetini ele geçirmek için onu aldatmayı dener. (Tanımı: aldatma, simgesi η)

       Devler kendi aralarında konuşur, “savaşı kazandıktan sonra bir yolunu bulup bu adamdan kurtuluruz” derler. Devler, Haknezer Pehlivan’ı uyandırıp meseleyi anlatır; “bizim diğer dev ülkesi ile savaşımız olacak eğer bize yardım edersen sana da ganimetlerden veririz.” (η1:saldırgan inandırmaya çalışır.)

  1. Kurban aldanır ve istemeyerek düşmanına yardım etmiş olur. (Tanımı: suça katılma, simgesi θ)

       Haknezer evden para kazanmak için çıkmıştır, bu nedenle devlerin teklifini kabul eder. (θ1: Kahraman saldırgana inanır.)

  1. Saldırgan aileden birine zarar verir. (Tanımı: kötülük, simgesi A)

       Devler,  diğer dev ülkesine savaş ilan ederler. (A19:Saldırgan savaş ilan eder.

 

 

8a. Aileden birinin bir eksiği vardır, aileden biri bir şeyi elde etmek ister (Tanımı: eksiklik, simgesi α)

       Haknezer Pehlivan ve annesi sefalet içindedir. Karınları zor doymaktadır. Pehlivan eve ekmek, para, altın, ganimet getirme arayışındadır. (α5: Para veya gelir yokluğu.)

  1. Kötülüğün ya da eksikliğin haberi yayılır; bir dilek ya da bir buyrukla kahramana başvurulur, kahraman gönderilir ya da gitmesine izin verilir. (Tanımı: aracılık, geçiş anı, simgesi B)

       Annesi tarafından evden atılan Haknezer pehlivan, devlerin onun öldürmesinden korkarak devlerin teklifini kabul eder ve devler ülkesine gitmeye karar verir. (B5: Kovulan kahraman evinden uzaklara götürülür.)

  1. Arayıcı kahraman eyleme geçmeyi kabul eder ya da eyleme geçmeye karar verir. (Tanımı: karşıt eylemin başlangıcı, simgesi C)

       Söz konusu öğeye rastlanmadığından bu madde geçerli değildir.

  1. Kahraman evinden ayrılır. (Tanımı: gidiş, simgesi ↑)

       Evden kovulduktan sonra geldiği ormandan, devler ülkesine gitmek için tekrar ayrılır. (↑)

  1. Kahraman büyülü bir nesneyi ya da yardımcıyı edinmesini sağlayan bir sınama, bir sorgulama, saldırı vb. ile karşılaşır. (Tanımı: bağışçının ilk işlevi, simgesi D)

       Haknezer Pehlivan’ın çelimsizliği karşısında ona inanmayan devler gücünü göstermesini istiyorlar. O da eline aldığı bir taşı arkasına atarak sırtındaki torbadan bir avuç un alıp havaya serpiyor ve bakın taşı nasıl da una çevirdim diyerek sınamadan geçiyor. (D1:Kahraman sınamadan geçer.)

  1. Kahraman ileride kendisine bağışta bulunacak kişinin (bağışçının) eylemlerine tepki gösterir. (Tanımı: kahramanın tepkisi, simgesi E)

       Haknezer Pehlivan’ın gücü karşısında korkan devler onu uykusunda öldürmek isterler. Fakat bunu sezen Haknezer Pehlivan yatağına taş koyarak kendisi yatağın altında uyur. Gece saldıran devler sabah Haknezer Pehlivan’ı karşılarında görünce şaşırırlar. (E1: Kahraman sınamayı başarır.)

  1. Büyülü nesne kahramana verilir. (Tanımı: büyülü nesnenin alınması, simgesi F)

       Devler Haknezer Pehlivan’a savaşta kullanması için iyi bir at seçmesini söylerler. O da farkında olmadan en güçlü, en hızlı, en dayanıklı atı seçer. (F1: Nesne doğrudan doğruya aktarılır.)

  1. Kahraman aradığı nesnenin bulunduğu yere ulaştırılır, kendisine kılavuzluk edilir ya da yol gösterilir. (Tanımı: İki krallık arasında yolculuk, bir kılavuz eşliğinde yolculuk, simgesi G)

       Devler Haknezer Pehlivan’a yolu göstererek savaşacakları diğer ülkeye doğru götürürler. (G4: Kahramana kılavuzluk edilir.)

  1. Kahraman ve saldırgan bir çatışmada karşı karşıya gelir. (Tanımı: çatışma, simgesi H)

       Haknezer Pehlivan gittiği yeni yerde devlerle savaşır.  (H1: Kahraman ile saldırgan açık alanda dövüşürler.)

  1. Kahraman özel bir işaret edinir. (Tanımı: özel işaret, simgesi I)

       Kahramanın özel bir işaret edinmesi yoktur.

  1. Saldırgan yenik düşer. (Tanımı: zafer, simgesi J)

       Haknezer Pehlivan kendisini ata bağlattığı için atından hiç düşmeden ormanda karşı karşıya geldiği tüm düşmanları yener. (J1: Saldırgan açık alanda yapılan çatışmada yenik düşer.)

 

  1. Başlangıçtaki kötülük giderilir ya da eksiklik karşılanır. (Tanımı: giderme, simgesi K)

       Haknezer Pehlivan savaşı kazanınca devlerin ele geçirdikleri ganimetlerin yarısını alır.(K4: Aranan nesnenin elde edilmesi doğrudan doğruya önceki eylemlerin bir sonucudur.)

  1. Kahraman geri döner. (Tanımı: geri dönüş, simgesi ↓)

       Savaşı kazanan Haknezer Pehlivan ganimetlerle birlikte evine döner. (↓: Geri döner.)

  1. Kahraman izlenir. (Tanımı: izleme, simgesi Pr)

       Tilki, evine dönerken devlerin eşlik ettiği Haknezer Pehlivan’ı izler. Onu bırakıp dönen devlerin yolunu keser ve Haknezer’le ne işleri olduğunu sorar. Onun yaptığı kahramanlıkları duyunca da aslında Haknezer’in pehlivan olmadığını ve tilkiden bile korkan bir korkak olduğunu söyler.  (Pr: İzleme)

  1. Kahramanın yardımına koşulur. (Tanımı: yardım, simgesi Rs)

       Devlerin tilki ile geriye döndüklerini gören Haknezer Pehlivan annesinden yardım ister.  (Rs: Yardım)

 

  1. Kahraman kimliğini gizleyerek, kendi evine ya da başka bir ülkeye varır. (Tanımı: kimliği gizleyerek gelme, simgesi O)

       Kahraman kendisini olduğundan güçlü gösterip devleri kandırarak evine döner. (O: Geri gelme)

  1. Düzmece bir kahraman asılsız savlar ileri sürer. (Tanımı: asılsız savlar, simgesi L)

       Benzer bir durumla karşılaşılmamıştır. Geçersiz madde.

  1. Kahramana güç bir iş önerilir. (Tanımı: güç iş, simgesi M)

       Kahramana yeni bir iş önerilmez.

  1. Güç iş yerine getirilir. (Tanımı: güç işi yerine getirme, simgesi N)

       Yeni bir iş önerilmediği için madde geçerli değildir.

  1. 27. Kahraman tanınır. (Tanımı: tanı(n)ma, simgesi Q)

       Geçersiz madde.

  1. 28. Düzmece kahramanın, saldırganın ya da kötünün gerçek kimliği ortaya çıkar. (Tanımı: ortaya çıkarma, simgesi Ex)

       Haknezer Pehlivan kimliğini açığa çıkarmak için gelen tilkiden kurtulduğu için bu madde de geçersizdir.

  1. Kahraman yeni bir görünüm kazanır. (Tanımı: biçim değiştirme, simgesi T)

       Geçersiz madde.

  1. Düzmece kahraman ya da saldırgan cezalandırılır. (Tanımı: cezalandırma, simgesi U)

       Geçersiz madde.

  1. Kahraman evlenir ve tahta çıkar. (Tanımı: evlenme, simgesi W°ᴏ) (Propp, 2011: 28-65)

       Kahraman evlenmez ve tahta çıkmaz bu nedenle geçersiz madde.

 

 

Sonuç

       Propp kişilerin eylemlerini masalın akışına bağlı olma koşulu ile masalın temeli saymış ve bu eylemleri sistematik hale getirirse olay örgüsünün büyük oranda ortaya çıkacağını iddia etmiştir, bu teori doğru fakat eksiktir, olay örgüsünü tam anlayabilmek için yalnızca kişilerin eylemlerine bakmak eksik olabilir. Bu nedenle masalda zaman, mekân ve ait olduğu toplumun kültürel yapısı gibi farklı yönlerden incelemeler yapılması gerektiğini düşünüyoruz. Çünkü yalnızca kişilerin akış içerisindeki işlevlerinin değerlendirilmesinin anlatım esasına dayalı metinlere yönelik incelemeleri çok boyutlu olmaktan uzaklaştıracağı düşünülebilir. Propp’un yalnızca olağanüstü masallar için belirlediği otuz bir işlevden ele aldığımız masalda 2, 3, 10, 17, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30 ve31. maddelerin için geçerli olmadığı sonucuna ulaşılır. Propp’un simgeleriyle masalı formüle edersek aşağıdaki sonuç karşımıza çıkar:

                 βε  ζ  ηθ1   A19α5B↑  DEFGHJK4↓  Pr  Rs

       Bu sonuç Propp’un Kişilerin İşlevleri teorisinde belirttiği her işlevin kahramanda bulunamayacağını gösterir. Zaten Propp’da tamamının olması durumundan değil sıralamanın değişmeyecek olmasından bahsetmektedir. Söz konusu teori uygulandığında Vladimir Propp’un öne sürdüğü şekilde tüm işlevler metinde yer almasa da sıralamanın değişmediği görülmüş bu sayede Propp’un teorisi doğrulanmıştır.

KAYNAKÇA

ALTINKAYNAK, E. (1995), Elazığ Masallarında Karşılaşılan Bazı Sosyal Çevre Öğeleri Üzerine Bir Araştırma, Ahmet Buran (Haz.), Tuncer Gülensoy Armağanı, Bizim Gençlik Yay. Ajans Emek, Kayseri.

BALKAYA, A.(2017,Mayıs), Vladimir Propp’un Masal Kişilerinin İşlevleri Teorisi ve Bir Ahıska Masalı “Karaoğlan”, Uluslararası Ahıska Türkleri Sempozyumunda Sunulan Bildiri, Erzincan Üniversitesi, Erzincan. Erişim adresi:  https://www.ebyu.edu.tr/wp-content/uploads/2017/03/ah%C4%B1ska-sempozyumu-cilt-1.pdf

 OĞUZ, Ö. ve GÜRÇAYIR Teke, S. (2014), Masal, Masal Araştırması ve Masal Derlemesi Üzerine, Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar, Geleneksel Yayıncılık, Ankara.

ÖLMEZ, E.(2015), Vladimir Propp’un Masal Çözümleme Metodu Çerçevesinde “Padişahın Evlatlığı” Masalı Üzerine Bir İnceleme, CBÜ Sosyal Bilimler Dergisi, C.13, S.1, Manisa.

PROPP, V.(2011), Masalın Biçimbilimi, (çev. Mehmet-Sema Rifat), İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul.

TEMEL, S. (2005). Propp Metodu ve Bir Karagöz Metnine Uygulanması. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 8, 85 -106.

 

 

 

[*] Doktora Öğrencisi, Ardahan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bilim Dalı